Ҡулъяҙма мираҫ һаҡсыһы һәм төрки донъяһының мәҙәни дипломаты

Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеү үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында көнсығыш ҡулъяҙмалар бүлегенең әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре, тарих фәндәре кандидаты Әхәт Ғөбәй улы Сәлиховтың исеме бөгөн Башҡортостан Республикаһынан ситтә – Рәсәйҙең академик даирәләрендә лә, төрки телле илдәрҙең фәнни һәм мәҙәни үҙәктәрендә лә киң билдәле. Уның тормош юлы һәм фәнни эшмәкәрлеге фундаменталь академик тикшеренеүҙәрҙе мәҙәни мираҫты һаҡлау һәм актуалләштереүҙең практик миссияһы менән синтезлауҙың һирәк осраған миҫалы булып тора.

Ҡулъяҙма мираҫ һаҡсыһы һәм төрки донъяһының мәҙәни дипломаты

 Әхәт Сәлихов - күп ҡырлы шәхес: тарихсы коллегалары өсөн ул - көньяҡ Уралдағы ҡатмарлы этномәҙәни процестар тураһындағы хәтерҙе һаҡлаған ғәрәп графикалы ҡулъяҙмаларҙы асып, фәнни әйләнешкә индереүсе тикшеренеүсе; филологтар һәм уҡыусылар өсөн - төрки халыҡтар араһындағы тел кәртәләрен бөтөрөүсе талантлы тәржемәсе; халыҡ-ара ойошмалар өсөн - стратегик проекттарҙы тормошҡа ашырыусы мәҙәни дипломат.

 Ул 1966 йылдың 12 июнендә Бикеш ауылында тыуған. 1992 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының тарих-педагогия факультетын тамамлай.

 Ә.Ғ. Сәлиховтың ғилми хеҙмәт юлы 1992 йылда башлана: Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтына (2018 йылдан - Рәсәй Фәндәр академияһының  Өфө федераль тикшеренеү үҙәге) эшкә ҡабул ителә, унда ул стажер-тикшеренеүсенән алып әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәргә тиклем юл үтә. Был йылдар уға тарих, филология һәм сығанаҡтарҙы өйрәнеүҙең үҙ-ара нисек бәйле булыуына киң ҡараш формалаштырырға мөмкинлек бирә. Уның ижади эшмәкәрлегенең башы күп кенә алдынғы ғалимдар һәм яҙыусылар: Миҙхәт Мәмбәтов, Эльмира Сәсәнбаева, Вил Ғүмәров, Рәшит Шәкүр, Ишмөхәмәт Ғәләүетдинов, Зиннур Ураҡсин, Әхмәт Сөләймәнов һәм башҡалар менән бәйле. Институтҡа эшкә килеүе Миҙхәт Мәмбәтов менән бәйле, ул уны Стәрлетамаҡта уҡыған саҡта тел бүлеген һәм ҡулъяҙмалар фондын етәкләгән Ишмөхәмәт Ғәләүетдинов менән таныштыра. Йәш тикшеренеүсенең боронғо яҙма мираҫ менән эшләүенә төплө белеме һәм ғәрәп графикаһы ҡулъяҙмаларын бер ҡыйынлыҡһыҙ төп нөсхәлә уҡый алыуы булышлыҡ итә.

 Сәлиховтың ғалим булараҡ формалашыуында Төркиәләге стажировкаһы һәм уҡыуы ла ҙур роль уйнай. 1993 йылдан 1997 йылға тиклем ул Истанбул ҡалаһының билдәле белем биреү үҙәктәренең береһендә - Мимар Синан исемендәге университеттың социаль фәндәр институтында белем ала. Был командировка уға төрөк телен иркен белеү һәм архивтар менән эшләү тәжрибәһен генә бирмәй, ә уны Рәсәй һәм сит ил шәрҡиәт мәктәптәренең ҡаҙаныштарын берләштерә алған белгескә әйләндерә.

 Параллель рәүештә Ә.Ғ. Сәлихов тыуған иленән киткән башҡорттарҙың тормошо һәм һөнәри эшмәкәрлеге тураһында материалдар йыя. Тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһе булып “Сит ил тикшеренеүҙәрендә Башҡортостан тарихы” (Өфө, 1996) һәм “Абдулҡадир Инан. Библиографик күрһәткес” (Өфө, 1996) тора. Шулай уҡ 1997 йылда “Йәдкәр” журналында (хәҙер - “Көнсығыш ғилеме проблемалары”) уның авторлығы аҫтында “Башҡорттар эмиграцияла” мәҡәләһе баҫылып сыға. Һуңыраҡ был йүнәлештә ул бер нисә яңы хеҙмәт баҫтырып сығара.

Остаздарының хеҙмәтен арттырып...

Тыуған иленә ҡайтҡас, Ә.Ғ. Сәлихов  Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшен дауам итә. 1997-2005 йылдарҙа ул бер үк ваҡытта БР Фәндәр академияһының гуманитар фәндәр бүлегенең ғилми секретары вазифаһын башҡара.

 “Башҡортостандың арҙаҡлы кешеләре” хеҙмәтендә Ә. Сәлиховтың ғилми етәксеһе Ишмөхәмәт Ғәләүетдинов өсөн В.А. Сухомлинскийҙың “уҡыусыңды үҙең һуңынан унан өйрәнерлек итеп тәрбиәлә” тигән педагогик кредоһы практик ориентир булып тора икәнлеге күрһәтелгән. Остазға был өмөттәрҙе аҡлаған тотош плеяданы ойоштороу бәхете тейә. Улар араһында – Ғ. Ибраһимов, Ә. Сәлихов, Г. Ибраһимова, Г. Ильясова, Ғ. Әхмәтғәлиева, А. Сынбулатова, Ә. Ҡоҙабаева. Уларҙың барыһы ла башҡорт филологияһы һәм сәнғәтенең төрлө өлкәләрендә тикшеренеү эштәре алып бара. Шулай итеп, И.Ғәләүетдинов үҙенең тәжрибәһен ышаныслы ҡулдарға тапшыра, ә уның уҡыусылары уны яңы кимәлдә арттыра.

 Әхәт Ғөбәй улы менән танышыуым 1990 йылдар аҙағында булды. Шул осорҙа, студент сағымда, И.Ғәләүетдинов саҡырыуы буйынса шул уҡ бүлеккә өлкән инспектор вазифаһына эшкә урынлаштым. Тарих фәндәре кандидаты У.Х. Рәхмәтуллин киткәндән һуң ғилми секретарь вазифаһын Ә. Сәлихов биләне.

Беҙ бергәләп һөнәри күнекмәләрҙе үҙләштерҙек: төрлө кимәлдәге ғилми саралар һәм конкурстар ойошторҙоҡ, рәсми хаттар әҙерләнек һәм бүлексәнең отчеттарын төҙөнөк.

  Нәҡ шул йылдарҙа Әхәт Ғөбәй улы кандидатлыҡ диссертацияһын тамамланы, Сәйетҡол ауылы һылыуы Сәриә Зөбәйер ҡыҙы менән тормош ҡорҙо, ҡыҙҙары Асия менән улдары Азамат тыуҙы. Бәләкәйҙән “Тамыр” балалар телеканалында сығыш яһаған Асия Төркиәнең Конья ҡалаһындағы Сельчук университетының “Радио, телевидение, кино” факультетын тамамлап, илебеҙҙең баш ҡалаһында йәшәй. Азамат Мәскәүҙә белем ала, ул - Дәүләт гуманитар фәндәр академия университеты студенты.

Мәҙәниәт һәм фән дипломаты

 Бүлексәнең ғилми секретары булараҡ, Әхәт Ғөбәй улы Башҡортостан Фәндәр академияһы ағзалары менән уңышлы эш алып барҙы, республиканың гуманитар фәндәр өлкәһендәге ғилми тикшеренеүҙәрҙе координациялауҙа әүҙем ҡатнашты. Башҡортостан ғалимдарының Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фондының һәм Башҡортостан Республикаһының “Ағиҙел”, Рәсәй гуманитар фәнни фондының һәм Башҡортостан Республикаһының “Урал: тарих, иҡтисад, мәҙәниәт” төбәк конкурстарында ҡатнашыуын ойошторҙо; республика етәкселеге өсөн мәғлүмәт-аналитика һәм эксперт материалдары әҙерләне. Төрлө кимәлдәге ғилми-ғәмәли конференциялар һәм форумдар ойоштороуға һәм үткәреүгә, шул иҫәптән 2006 йылда Өфөлә V Бөтә Рәсәй шәрҡиәтселәр съезын ойоштороуға һәм үткәреүгә ҙур өлөш индерҙе.

 2003 йылда БР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, филология фәндәре докторы И.Ғ. Ғәләүетдинов һәм тарих фәндәре докторы С. Ф. Ҡасимов етәкселегендә тарих фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеүгә диссертация яҡланы, уның һөҙөмтәләре рус һәм башҡорт телдәрендә айырым монографиялар рәүешендә баҫылып сыҡты.

 Был эш уның артабанғы тикшеренеүҙәренең төп йүнәлешен билдәләне: XX быуат башындағы төрки зыялыларының интеллектуаль мираҫын, милли хәрәкәттең формалашыу механизмдарын һәм эмигрант ғалимдарҙың мәҙәни хәтерҙе һаҡлауҙағы ролен өйрәнеү.

 Социаль-гуманитар фәндәр һәм технологиялар бүлегенең әлеге академик-секретары, БР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, социология фәндәре докторы, профессор Морат Йәлил улы Кейекбаев Әхәт Ғөбәй улы менән бергә эшләгән йылдарын тәрән ихтирам һәм йылылыҡ менән иҫкә ала. Ул коллегаһының һөнәри оҫталығын, һирәк осраған иҫке баҫма китаптарға үтә һаҡсыл мөнәсәбәтен билдәләй, уға  тыйнаҡлыҡ, әҙәплелек һәм юғары талапсанлыҡ хас булыуын һыҙыҡ өҫтөнә ала.

 2003-2006 йылдарҙа Ә.Сәлихов Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ҡулъяҙмалар һәм иҫке баҫма китаптар фонды төркөмө менән етәкселек итте. 2006 йылда институттың ғилми секретары булып эшләне.

 2006 йылдан 2013 йылдарҙа Әхәт Ғөбәй улы БР Мәҙәниәт министрлығының Халыҡ-ара төрки мәҙәниәте ойошмаһындағы вәкиле вазифаһын башҡарҙы. Был осорҙа ул республиканың һәм төрки телле илдәрҙең фәнни һәм мәҙәни учреждениелары араһында әүҙем бәйләнеш булдырҙы.  

 2007 йылда уны Төркиәнең Анкара ҡалаһындағы Ғәзи университетына хәҙерге төрки телдәр һәм әҙәбиәттәр бүлеге студенттарына башҡорт теле һәм әҙәбиәтен уҡытыу өсөн саҡырҙылар. Унда ул 2009 йылға тиклем эшләне. Яҡташыбыҙҙың тәжрибәһе, һис шикһеҙ,  Төркиәлә башҡорт мәҙәниәтен популярлаштырыуға булышлыҡ иткәндер!

  Ғалимдың халыҡ-ара баҫмаларҙы әҙерләүҙәге ролен айырым билдәләп үтмәй булмай. Әхәт Ғөбәй улы “Башҡорттар тарихы” (Анкара, 2003), “Башҡорттар: тарих һәм хәҙерге заман” (Анкара, 2008) китаптарының,  “Башҡортостан – Евразия ынйыһы” фотоальбомының (Анкара, 2011), Йәләлетдин Руми тормошо тураһындағы материалдар йыйынтығының (Конья, 2009) төҙөүсеһе һәм тәржемәсеһе булып тора.

Киң ҡарашлы ғалим

2006 йылдың сентябрендә Өфөлә үткән V Бөтә Рәсәй шәрҡиәтселәр съезы ҡарарын тормошҡа ашырып, Ә.Ғ. Сәлихов РФ Фәндәр академияһы Өфө Федераль тикшеренеү үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында көнсығыш ҡулъяҙмалары бүлеген булдырыуҙа ҡатнашты. 2014 йылдың 1 декабрендә бүлек асылғандан алып ул мөдир вазифаһын башҡарҙы, ә 2020 йылдан - был подразделениеның әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре. Уның етәкселегендә көнсығыш ҡулъяҙмалар бүлеге институттың система барлыҡҡа килтереүсе подразделениеһына әүерелде, ул Көньяҡ Уралда һәм күрше төбәктәрҙә йәшәгән ғәрәп графикалы яҙма ҡомартҡыларҙы асыҡлау, тасуирлау һәм ғилми әйләнешкә индереү функцияларын үтәй. Ә.Ғ. Сәлихов редакцияһы аҫтында һәм уның туранан-тура ҡатнашлығында “Башҡортостанда көнсығыш ғилеме” ғилми йыйынтығы барлыҡҡа килә, ул бүлектең тикшеренеү һөҙөмтәләрен баҫтырыу өсөн майҙансыҡ булып тора. 2023 йылда был ваҡытлы баҫманың сираттағы сығарылышы сыҡты, ул бүлектең Волга-Урал төбәгендәге төп шәрҡиәт үҙәктәренең береһе статусын нығытты.

Тикшеренеүҙәрҙә фәнни-публицистик ҡараш

Ә.Ғ. Сәлиховтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары XVIII–XX быуаттарҙағы ғәрәп графикалы ҡулъяҙмаларҙы һәм иҫке баҫма китаптарҙы өйрәнеүҙе; башҡорт ғалим-эмигранттарының биографияһын реконструкциялауҙы; XIX–XX быуат башындағы аҙ билдәле яҙыусыларҙың, шағирҙарҙың һәм дин белгестәренең ижадын, шулай уҡ археография һәм текстологияның башҡа йүнәлештәрен өйрәнеүҙе үҙ эсенә ала.

 Ул Башҡортостан Республикаһы, Ҡурған, Пермь, Һамар, Һарытау, Силәбе өлкәләре буйлап археографик һәм комплекслы экспедицияларҙа ҡатнашты. Был сәйәхәттәр барышында тиҫтәләгән аҙ билдәле ҡулъяҙмалар, шул иҫәптән тарих һәм әҙәбиәт буйынса әҫәрҙәр табылды һәм атрибуцияланды.

 Ә.Ғ. Сәлиховтың ғилми хеҙмәттәре 200-ҙән ашыу баҫманан тора, шул иҫәптән монографиялар, документтар йыйынтыҡтары, рецензияланған журналдарҙағы ғилми мәҡәләләр, энциклопедик һәм һүҙлек мәҡәләләре. 10-дан ашыу китаптың авторы һәм төҙөүсеһе, уларҙың күбеһе быға тиклем фәнни әйләнешкә инмәгән сығанаҡтарҙы индергән.

 Ғалимдың ғилми эшенең мөһим өлөшөн етәксе һәм башҡарыусы булараҡ грант проекттарында ҡатнашыу тәшкил итә.

 Тәржемә эшмәкәрлеге Әхәт Ғөбәй улының ғилми-публицистик мираҫында айырым урын биләй. Башҡорт, рус, төрөк, немец һәм бер нисә хәҙерге төрки телдәрҙе белгәнлектән, ул филологик теүәллекте төп нөсхәнең поэтик образлылығын һаҡлау менән берләштергән үҙенең тәржемә стратегияһын эшләй.

 Уның тәржемәләре төрки телле әҙәбиәттәрҙең киң спектрын үҙ эсенә ала:  төрөк теленән Юныс Эмре, Караджауғлан, Йәләлетдин Румиҙы; ҡаҙаҡсанан Мәғжән Жумабаев, Ҡасим Аманжолов, Олжас Сөләймәновты; ҡырым татарҙары теленән Бекир Чобан-задены тәржемә итә.

 Башҡорт-төрөк әҙәби бәйләнеше өсөн А.Г. Сәлиховтың Төркиәлә баҫтырыуға әҙерләгән китаптары айырыуса әһәмиәткә эйә. Мәҫәлән, 2007 йылда Анкарала башҡа коллегалары менән берлектә әҙерләгән М.Аҡмулланың шиғырҙар йыйынтығы ике телдә (төрөксә-башҡортса) баҫыла. Тәржемәләре шулай уҡ “Ағиҙел” (Өфө), “Kardeş Kalemler” (Төркиә) журналдарында һәм башҡа ваҡытлы баҫмаларҙа баҫылып сыға. Уның тәржемәләре әҙәби генә түгел, тарихи-мәҙәни әһәмиәткә лә эйә. Улар башҡорт уҡыусыларын төрки телле халыҡтар әҙәбиәтенең ХХ быуатта дөйөм һәм айырым үҫешен сағылдырған билдәле һәм аҙ билдәле авторҙарҙың әҫәрҙәре менән таныштыра.

Әхәт Сәлиховтың фәнни һәм мәҙәни-дипломатик эшмәкәрлеге республика, дөйөм Рәсәй һәм халыҡ-ара кимәлдә киң танылыу алды. Ул – М.Ғафури исемендәге (2011), М.Аҡмулла исемендәге (2013) әҙәби, Ш.Хоҙайбирҙин исемендәге журналистар премиялары (2018) лауреаты. БР Фәндәр Академияһының “«Ә.З. Вәлиди Туған” иҫтәлекле миҙалы (2011), БР Мәҙәниәт министрлығының (2013), БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың (2015) почет грамоталары менән бүләкләнде. Мәҙәни мираҫты һаҡлауға һәм популярлаштырыуға индергән өлөшө өсөн уға 2022 йылда “Башҡортостанлың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре” тигән маҡтаулы исем бирелде.

Ә.Ғ. Сәлихов Башҡортостан яҙыусылар союзы, шулай уҡ БР һәм РФ журналистар союзы ағзаһы булып тора.

 Әхәт Ғөбәй улы - ғалим, уның өсөн академик эш институт кабинеттары һәм диссертация тикшеренеүҙәре сиктәрендә генә сикләнмәй. Уның эшмәкәрлеге хәҙерге гуманитар белемдең бер нисә мөһим йүнәлешен үҙ эсенә ала: археография һәм сығанаҡтарҙы өйрәнеү, шәрҡиәт һәм төркиәт, текстология һәм тәржемә ғилеме. Ул бер үк ваҡытта РФ фәндәр академияһының Өфө федераль тикшеренеү үҙәгендә көнсығыш ҡулъяҙмаларын өйрәнеү өсөн тотороҡло структура булдырған ғалим һәм тиҫтәләгән халыҡ-ара проекттарҙы тормошҡа ашырған һәм ике яҡлы академик бәйләнештәр булдырыуға өлөш индергән ғәмәли мәҙәни дипломат булараҡ сығыш яһай.

Уның тормош юлы – тарих-педагогия факультетын тамамлаусы студенттан нан алып халыҡ-ара кимәлдә танылған белгескә тиклем юл. Был иһә халыҡ-ара академик белем киңлегенә интеграцияланған урындағы төбәктең фәнни мәктәптәренең юғары потенциалы булыуын күрһәтә.

Гүзәлиә ИЛЬЯСОВА, БР Фәндәр академияһының

социаль-гуманитар фәндәр һәм технологиялар бүлегенең ғилми секретары, филология фәндәре кандидаты.

Фотолар Ә.Сәлиховтың шәхси архивынан алынды.